المنتخب من تفسير التبيان (کتاب)

از دانشنامه‌ی اسلامی
نویسنده محمد بن احمد بن اردیس الحلی
موضوع تفاسیر شیعه
زبان عربی
تعداد جلد 2
تحقيق‌ مهدي‌ الرجائي‌
اشراف‌ محمود المرعشي‌

المنتخب من تفسير التبيان

این کتاب مختصر تفسیر التبيان شیخ طوسی است که توسط ابن ادريس حلّى نگاشته شده است.

نام کتاب

نام كامل كتاب «المنتخب من تفسير القرآن و النكت المستخرجة من كتاب التبيان» از آن به عنوان «مختصر التبيان» يا«منتخب التبيان» ياد مى‌شود.

بعضى برآنند كه ابن ادريس دو اثر قرآنى داشته است. 1- مختصر التبيان(تفسير مورد بحث) 2- تعليقيه و حواشى بر تفسير تبيان، كه اكنون در دست نمى‌باشد.

معرفی کتاب و روش مولف

  • مختصر التبيان در دو جلد به زبان عربى است و همه آيات قرآنى را نمى‌پوشاند، به عنوان مثال نخستين آيه مورد بحث در آن آيه 136 سوره بقره مى‌باشد. ابن ادريس توجه ويژه‌اى به تفسير تبيان داشته، و نگارش اين گزيده(كه به نوعى مى‌توان آن را تجليل از شيخ طوسى و پايگاه تفسيرى وى به شمار آورد) از اين جهت كه ابن ادريس نخستين منتقد آراء فقهى و اصولى شيخ بوده، توجه برخى محققان از جمله مرحوم شيخ آقا بزرگ طهرانى را برانگيخته است.
  • مختصر التبيان گزيده‌اى از هر سوره مى ‌باشد كه ابن ادريس در سال 582 ق از آن فارغ شده است. جلد اول آن تا بخشى از سوره هود بوده و جلد دوم از بقيّه سوره هود تا آخر سوره زلزال مى ‌باشد.
  • روش ايشان به اين صورت است كه با عنوان «فصل» آيه را مطرح كرده، معناى لغات مشكل را با استفاده از نظرات لغويينى مانند زجاج، ابن دريد و استشهاد به شعر عرب، بيان مى‌دارد، معمولا پس از نقل اقوال نظر خود را نيز با تعبير «و الذى يقتضيه مذهبنا» عنوان مى ‌كند. بطور كلى معناى لغوى، در اين تفسير جلوه خاصى دارد و در همه جا خودنمايى مى‌ كند.
  • ابن ادريس به تبعيت از شيوه استدلال فقهى و مطرح كردن نظرات پيشينيان و تجزيه و تحليل آنها، اينجا نيز تفسير آيه را با نقل اقوال صحابه و تابعين( از قبيل، ابن عباس، ابن زيد، حسن بصرى، قتاده، جبائى، ربيع بن انس، ابراهيم و...) و تجزيه و تحليل و نقد آنها و بيان نظر خود، دنبال مى‌كند.
  • مفسر در بحثهاى اصولى به مقدار مناسب آيه وارد مى ‌شود و با همان سبك نتيجه ‌گيرى مى‌كند. براى نمونه ذيل آيه 143 بقره راجع به حجيت اجماع، نظر بلخى را مطرح و نقد مى‌نمايد. و آيه 159 بقره ج 1 ص 34 درباره عمل به خبر واحد، كه بطور مفصل ديدگاه خود را بازگو كرده است.
  • مفسر بحثهاى فقهى را ذيل آيات احكام به اختصار مطرح مى‌ كند و از تفصيل دورى مى‌ جويد.
  • از موارد ديگرى كه در مختصر يافت مى ‌شود، بحثهاى كلامى است كه ذيل آيات مناسب به آنها مى‌ پردازد، مانند كيفيت حيات شهدا ذيل آيه 154 سوره بقره.
  • در اين بين بندرت نيز به وجه تسميه سوره ‌ها اشاره دارد، مانند سوره ممتحنه ج 2 ص 319 در مجموع مى‌ توان اين مختصر را، تعليقيه ‌اى بر تفسير تبيان، محسوب كرد.

تحقيق و نشر منتخب تبیان

تحقيق اين اثر توسط فاضل محترم سيد مهدى رجائى با اشراف آقاى سيد محمود مرعشى مسئول كتابخانه آيت اللّه نجفى مرعشى، انجام يافته و در 15 محرم 1409 ق به پايان رسيده است.

محور تحقيق سه نسخه ذيل بوده است:

1- نسخه ناقص از اول تا آخر كتب، نوشته شده به سال 640 ق، موجود در خزانه كتابخانه آستان قدس رضوى به شماره 8586 به رمز«ق»

2- نسخه كامل موجود در كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى به رمز«م» و شماره 4584.

3- نسخه كامل موجود در كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى به شماره 5016 و رمز«ن» نوشته شده توسط كرم الله بن عطاء الله موسوى جزايرى.

محقق محترم اين اثر را با تفسير تبيان تطبيق داده و تصحيح نموده است.

پاورقى مختصرى شامل آدرس آيات و اختلاف عبارات با تفسير تبيان نيز از تلاش محقق حاصل شده است. مقدمه‌ اى در باب حيات مؤلف ديدگاهها، آثار، اساتيد و شاگردان وى در ابتداى تحقيق نيز عرضه شده است.

نسخه حاضر در 2 جلد به زبان عربى با قطع وزيرى با تحقيق سيد مهدى رجائى در قم از طرف انتشارات كتابخانه آيت الله مرعشى نجفى به تاريخ 1409 قمرى، و بعنوان چاپ اول به بازار نشر عرضه شده است. تصويرى از صفحات اول هر نسخه در ابتداى جلد اول آمده است. فهرستى به ترتيب آيات تفسير شده و بيان موضوعات آنها در انتهاى هر جلد، راهنماى محققين در يافتن آيات و مطالب مى ‌باشد.

منابع مقاله

1- تفسير« منتخب التبيان» 2 جلد و مقدمه تحقيق آن.

2- دائرة المعارف بزرگ اسلامى ج 2 ص 718 زير نظر كاظم موسوى بجنوردى تهران 1368

3- دانشنامه قرآن و قرآن پژوهى به كوشش بهاء الدين خرمشاهى ج 1 ص 764

4- طبقات مفسران شيعه عقيقى بخشايش ج 2 ص 18


منبع

نرم افزار جامع التفاسیر، بخش کتابشناسی

متن کتاب المنتخب من تفسير التبيان

المنتخب من تفسير التبيان